Category: հայոց-լեզու

Գործնական քերականություն

1 . Տրված բազմիմաստ բառերից յուրաքանչյուրով կազմե՛լ
երկուական նախադասություն՝ բառերը գործածելով տարբեր իմաստներով։

 2. Փակագծերում տրվածներից ընտրել այն բառը, որը
փոխաբերական իմաստով կլրացնի տողասկզբի բառին։

1.առվակ (կարկաչուն, մոլորված, լայն)
2.ժայռ (բարձր, մտախոհ, ուղղաձիգ)
3.ծաղիկ (բուրավետ, դեղին, ժպտուն)
4.փողոց (ուրախ, ասֆալտապատ, լայն)
5.սենյակ (կահավորված, նորոգված, հյուրընկալ)
6.հուշարձան (քարե, նախշազարդ, հպարտ)
7.բերդ (կիսավեր, ալևոր, հինավուրց)
8.ցայտաղբյուր (գեղեցիկ, քանդակազարդ, զվարթ)
9.ամպ (ճերմակ, թավահոնք, անձրևաբեր)
10. գիրք (կաշեպատ, մաշված, իմաստուն)

3. Գտնե՛լ, թե որ շարքերի բոլոր բառերն կազմված միայն
բաց վանկերից։

1.հետագա, մուրաբա, պարագա, լեռնաշղթա
2.մեթոդիկա, գենետիկա, թեմատիկա, շոգեմեքենա
3.ճոպանուղի, հայուհի, չարաճճի, մագաղաթյա
4.փիրուզե, ամենադառը, բանալի, հակամանրէ
5.չափածո, ձուլածո, հայալեզու, գինեթթու, հավաքածու
6.ժողովածու, օդաչու, քահանա, հավաքատեղի
7.կարոտալի, ապագա, մետաղե, ապակե
8.հայելի, հուսալի, աբեղա, մարմարյա
9.հիանալի, մեդուզա, առաջիկա, գրամեքենա
10. փիլիսոփա, գրեթե, բյուրեղապակե, իրականանալի

4․ Գտնե՛լ, թե որ շարքերում գաղտնավանկ ունեցող բառ կա։

1.պատկերազարդ, բազմամարդ, մանածագործ, խառատային
2.երկաթուղի, սալահատակ, թիավարում, հրուշակագործ
3.երկաստիճան, ավազակույտ, ներկապնակ, ջերմամեկուսիչ
4.ռադիոընդունիչ, մեսրոպատառ, աշխարհամաս, մետաղահատ
5.կարճաժամկետ, խաղողաքաղ, ավազամաղ, հյուրընկալ
6.վանդակաճաղ, հարթեցում, մարզադահլիճ, շքեղակազմ
7.արդյունահանում, ընթերցողական, հյուսիսարևելյան, հեռախոսակայան
8.խողովակաշար, վերջակետ, հաստոցաշինական, ձուլակաղապար
9.անտառաշերտ, կալվածատեր, ջրահեռացում, շաքարեղեգ
10. պարարտանյութ, թխվածքաբլիթ, հողապատնեշ, նախշազարդ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1

. Լրացնել բաց թողած տառերը և երկհնչյունները.

Ուղևոր, խորազնին, տարորոշել, ընդդիմանալ, ապուխտ, անզուգական, միջօրե, միլիարդ, հանրօգուտ, վերելք:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Վերականգնել տրված բառերի անհնչյունափոխ արմատները․ (օրինակ՝ լուսաբաց-լույս).

հանգուցավոր—հանգույց
հորեղբայր—հայր
երեսնամյա—-երեսուն
ատենակալ–ատյան
իշուկ—-էշ
ուղղաձիգ—-ուղիղ
 հրապուրիչ—հրապույր
 հուզառատ—-հույզ
 գինեվետ—-գինի
 ածխահատ—ածուխ

 ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Տրված բառերն ըստ անհրաժեշտության գրել միասին, անջատ կամ գծիկով.

 Մերձ(քաղաքային)—-մերձքաղաքային
 տարե(վերջ)—-տարեվերջ
 լեփ(լեցուն)—-լեփ-լեցուն
 հարավ(արևմտյան)—-հարավարևմտյան
 հարյուր(քսանչորս)—-հարյուր քսանչորս
 տեսակ(տեսակ)—-տեսակ-տեսակ
 հայերեն(ֆրանսերեն)—–հայերեն-ֆրանսերեն

 Ի(զեն)—–ի զեն
 ծովից(ծով)—– ծովից ծով
 ըստ (ամենայնի)  —–ըստ ամենայնի

 ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Կետադրել.

Անդնդախոր կիրճում լսվում է Դեբեդի շառաչյունը՝ միօրինակ ու թախծալի: Գետի ափին ուղղաձիգ բարձրանում են պղնձագույն ժայռերը ՝ լերկ, սրածայր գագաթներով: Երբ հայացքդ գցում ես այդ քարաժայռերին, անսովոր սարսուռ ես զգում: Թվում է, թե ուր որ է կփլվեն դրանք և ահավոր բարձունքից կթափվեն ձորը՝ իրենց փլատակների տակ ծածկելով ամեն ինչ: Խիտ, անանցանելի ու խավարչտին անտառներ կան այնտեղ: Ամեն քայլափոխում հանդիպում են երկու լայնատերև թխկիներ, երկարակյաց ընկուզենիներ, որոնց սաղարթները մեղմորեն օրորվում են քամուց՝ անտառը լցնելով հուժկու շառաչյունով:

Առաջադրանք 5․Յուրաքանչյուր շարքում գտնե՛լ ածանցավոր բայը։
1. որոնել, թոշնել, տոնել, իջնել
2. զբոսնել, հայտնել, տեսնել, ձոնել
3. օթևանել, հորինել, հիմնել, ելնել
4. հասնել, մթնել, մեկնել, դեղնել
5. զանազանել, խթանել, անվանել, հագնել
6. ճանաչել, զեղչել, փախչել, կանչել
7. թռչել, շնչել, գոչել, հնչել
8. կոչել, կորչել, շառաչել, կանաչել
9. եզրապատել, կոտրատել, ընդհատել, վանկատել
10.կարոտել, կավճոտել, ցատկոտել, փոշոտել

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6․ Ո՞ր  շարքի բառերն են իրար հոմանիշ․

1. շուրջկալ, ճղակում, շրջափակում, բնկալ

2. ցամաք, անջրդի, ջրազուրկ, խորշակ

3. ոստան, մայրաքաղաք, գահանիստ, թագավորանիստ

4. պայազատ, թագաժառանգ, իշխանազն, սեպուհ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7․Վերականգնել հետևյալ բառերի առաջին  անհնչյունափոխ  ձևերը.

Ռմբակոծել-ռումբ,

Սրճարան-սուրճ 

Կնքել-կնիք

Մտամոլոր-միտ

Վիրաբույժ-վեր

Զինագործ-զեն

Ըմպանակ-ումպ

Գրադարան-գիր 

Ընչաքաղց-ինչ

 Կապտավուն-կապույտ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8․Ընդգծիր այն բառերը, որոնցում կա-ակվերջածանցը․
Մահակ, սոխակ, գնդակ, բանակ, գիտակ, գրտնակ, բռնակ, կատակ, թիակ, հատակ, սահնակ, վահանակ, գնդակ:

–որդ վերջածանցը․
Հինգերորդ, անձրևորդ, դիտորդ, որսորդ, չորրորդ, առաջնորդ,վարորդ, գնորդ։

-ուկ վերջածանցը:
Բազուկ, մժղուկ, ձագուկ, մանուկ, բամբուկ, թզուկ, տաղտուկ,հորթուկ, քերուկ։

–գին վերջածանցը․
Էժանագին, գլխագին, ուժգին, ցավագին, փրկագին, սրտագին,թախանձագին,թանկագին:
–եղ վերջածանցը․ Ասեղ, զորեղ, տաշեղ, գունեղ, մարմնեղ, պղպեղ, համեղ,տունուտեղ։

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9․Բառաշարքում առանձնացնել հոմանիշ բառերի վեց զույգ:

ա) Գոտեմարտիկ- ըմբիշ

Բերկրանք- հրճվանք

Դշխո- թագուհի

Գորով- խանդաղատանք

սեթևեթանք- նազանք

երաշխիք- գրավական

բ) Արահետ- շավիղ

 երասան- սանձ

անրջանք- երազանք

 հարգանք- ակնածանք

դրախտ- եդեմ

աղջամուղջ-իրիկնաշաղ

   1. Բաց թողնված տառերը լրացրու՛։

          Մարդուն իր ամբողջ կյանքում ուղեկցում է ձայնը: Մարդը բացարձակ լռության    պայմաններում վատ է զգում. նրան պատում է  երկյուղի ու անհարմարության զգացում: Բացարձակ լռությունը խանգարում է մարդու նյարդային համակարգն այնպես, ինչպես և անվերջ աղմուկը: Որոտը, հրաբուխների ձայնը, ծովային մրրիկները և այլ աղմուկներ անհանգստացնում են մարդուն: Կան բնական աղմուկներ էլ, ինչպես թռչունների դայլայլը, աղբյուրների կարկաչյունը, ծովի ալիքների համընթաց ճողփյունը, հաճելի են մադկանց համար, բարերար են ներգործում նրանց նյարդային համակարգի վրա: Տհաճ աղմուկը քայքայում է մարդու առողջությունը: Աղմուկի հետ են կապվում լսողության կորուստը, նյարդահոգեկան հիվանդությունների աճը, ֆիզիկական և մտավոր ընդունակությունների նվազումը:

2. Ո՞ր բառը մյուսների հետ ընդհանուր արմատ չունի։
Սկեսրայր
Քաջայր
Քարայր
Ազնվայր
Այրուձի

3. Տրված բառերում գտիր հնչյունափոխված արմատները:

Գետնաքարշ-գետին, գիտնական-գետ, հնձվոր-հունձ, խուսափել-խույս, քննարկել-քնին, լսափող-լիս, նստարան-նիստ, լրջախոհ-լուրջ,  ուղեկից-ուղի, շրջադարձ-շուրջ, կավճոտ-կավիճ, սուզանավ-սույզ, չվացուցակ-չու, իշայծյամ-էշ, պտուտակ-պտույտ:

4. Շարքի բառերում ընդգծիր նախածանցներն ու վերջածանցները:

Տհաճ, խանդոտ, մայիսյան, վարք, փորձանք, հաճելի, զսպանակ, բանվոր, պարագլուխ, մականուն, թվական, բուրավետ, մեղք, վայրենի, փոխարքա, հոգյակ, ծնունդ, հավելված, ներամփոփ, ելույթ, գերադաս:

6. Գտի՛ր հոմանիշները։

Շիշ-սրվակ, սայր- ոստ, շիրիմաքար- տապան, շեմք- սեմ, նյարդ- ջիղ, շիվ-շեղբ:

7. Կազմի՛ր նախադասություններ տրված համանուններով։

Խնամի, ներկեր,  աղաց,  ավելի:

Մեր դիմացի հարևաններն արդեն դարձան մեր խնամիները:

Դասերից հետո տուն վերադառնալիս, ես հաճախ խնամում էի թափառակ կենդանիներին:

Բնակարանի պատերը ներկելու համար մեզ տարբեր գույնի ներկեր պետք կգան:

Աղջիկը ներկում էր նկարազարդ գիրքը:

Մայրիկը աղաց ամբողջ միսն ընդամենը տաս րոպեյում:

Դասերից հետո ես գնում էի պապիկիս մոտ, որպեսզի նրան օգնեին ցորենն աղալ:

Պարզ երևում էր, որ աշակերտը շատ ավելի բան գիտեր քան իր դասընկերը:

Հանկարծ ավել անելու ավելի կոթը կոտրվեց:

8. Բառակապակցությունները դարձրո՛ւ բարդ բառեր։

Դառը համ ունեցող-դառնահամ, ալիքներով ծփացող-ալեծուփ,  ինքն իրեն մոռացած-ինքնամոռաց, մտքերի մեջ մոլորված-մտամոլոր, ոսկուց ձուլված-ոսկեձույլ,  կյանքը սիրող-կենսասեր:

9. Նախադասության մեջ տեղադրի՛ր տրված բառերը՝ համապատասխան փոփոխություններ  անելով:

Գերանը  վաղուց նկատվել էր՝  դեռ  անցյալ գարնան  հաճախադեպ  տեղատարափ  անձրևի   ժամանակ,  գուցե և  ավելի առաջ, բայց  պապը նոր միայն  տեղաշարժեց այն:

(անձրև, նկատել, գարուն, տեղաշարժել)

Այդ հոգեհարազատ, փոքր ինչ տխուր մեղեդին թախիծով պարուրեց զինվորականին՝ դաժան  մարտերից նրա կարծրացած հոգին և մոռացավ նրան:

(տխրել,  մոռանալ,  զինվորական, մարտ)

10․ Տեղադրի՛ր բաց թողնված տառերը։

Վայրէջք, ակնթարթ, ճգնավոր,  անօրեն,  արդուզարզ,  անէական,  կտրիճ,  սրբություն,  օրեցօր,  պախուրճ,  ուղտապան, ուխտավոր:

18. Ո՞ր բառը հոմանիշ չէ համակել բային:

Պատասխան՝ պարուրել:

19. Ո՞րը հոմանիշ չէ սարսափելի բառին:

Պատասխան՝ ահաբեկել:

20. Բուք նշանակում է «ձնախառն սաստիկ քամի»: Կարո՞ղ ենք ասել, որ այն հոմանիշ է քամի բառին:

21. Ո՞ր բառը դերանուն չէ:

Պատասխան՝ ահա:

22. Ձևաբանորեն վերլուծի՛ր կապույտ գրված բառերը:

ա. նայելով-անորոշ դերբայ, գործիական հոլով, եզակի թիվ

բ. ժպտում էի-բայ, առաջին դեմք, անցյալ ժամանակ

գ. չի վախենում-եզակի թիվ, երրորդ դեմք, ժխտական դերբայ,

դ. քամուց-գոյական, իրանիշ, հասարակ, եզակի, բացառական հոլով,

ե. ու-շաղկապ

զ. մի-դերանուն

է. ձմռան-գոյական, հասարակ, եզակի, իրանիշ, սեռական հոլով,

23. Իրոք բառն ի՞նր վերաբերական է:

Պատասխան՝ հաստատական:

24. Ինչպիսի դերանունը գործածիր նախադասության մեջ:

ա. հարցական հնչերանգով-Ինչպիսի՞ խաղեր եք ցանկանում:

բ. բացականչական հնչերանգով-Ինչպիսի՜ օրերն դեռ առջևում:

25. Տրված բառերը նախադասության մեջ ի՞նչ անդամ են:

ա. հերոս է-կոչական

բ. ուրախ-ածական

գ.զգացում-գոյական

26. Ո՞րերոդ նախադասությունն է բարդ ստորադասական:

Պատասխան՝ առաջին:

27. Երկրորդական նախադասությունն ի՞նչով է կապակցվել գլխավոր նախադասությանը:

Պատասխան՝ բութ նշանով (՝):

28. Ըստ հեղինակի մարդն ինչպիսի՞ն պիտի լինի:

Ըստ հեղինակի մարդ չպետք է վախենա դժվարություններից: Եվ եթե մեզնից մեկը լինի անվախ, ապա մենք պետք է ընդօրինակ ենք նրան:

29. Գրական հայերենում ո՞ր ձևն է ճիշտ:

Պատասխան՝ Նա համարձակ չէ:

Ոչ է պիտոյ բժիշկ կարողաց` այլ հիւանդաց:

Բառարան

ոչ է պիտոյ – պետք չէ

կարողաց – ուժ ունեցողներին, առողջներին

Հարցեր

Նկատեցի՞ր` ինչպե՛ս է կարդացվում ոյ – ը բառավերջում :

Այո, ոյ-ը բառավերջում պետք է կարդալ ո:

Աշխարհաբար գրիր նախադասությունը:

“Պետք չէ բժիշկ առողջներին, այլ պետք է հիվանդներին”

Երբ բառի վերջից վանկ կամ վանկեր են ավելանում, որոշ ձայնավորներ և երկհնչյուններ փոփոխության են ենթարկվում: Օրինակ՝ վեճ-վիճաբանություն, սուր-սրել, գույն-գունավոր:

Նկատելի է, որ վեճ բառի ե-ն դարձել է ի, սուր բառի ու-ն՝ ը, իսկ ույ երկհնչյունը՝ ու: Այս երևույթը կոչվում է հնչյունափոխություն:

Առաջադրանքներ՝

1.Համեմատիր դեմ-դիմաց գրված բառերը և ցույց տուր, թե հնչյունական ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել.

Օրինակ՝ ջուր-ջրծաղիկ (ու-ն գաղտնավանկի ը)
ծաղիկ-ծաղկաման (ի-ն սղվել է)
համբույր-համբուրել (ույ-ու)

հին-հնամենի՝ ի-ն դարձել է գաղտնավանկի ը

բազուկ-բազկաթոռ՝ ու-ն սղվել է

պատիժ-պատժել՝ ի-ն սղվել է

ողջույն-ողջունել՝ ույ դարձել է ու

աշխույժ-աշխուժություն՝ ույ դարձել է ու

մատյան-մատենագիր՝  յա-ն դարձել է ե

պարտեզ-պարտիզան՝ ե-ն դարձել է ի

գլուխ-գլխավոր՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

էշ-իշամեղու՝ է-ն դարձել է ի:

2. Տրված բառերի վերջից բաղադրիչներ ավելացնելով՝ բառեր կազմիր այնպես, որ տեղի ունենա հնչյունափոխություն:

ա) բուրդ-բրդյա, սիրտ-սրտաբան, կույր-կուրորեն, ճահիճ-ճահճոտ, ալյուր-ալրաղաց, կեզ-կիզիչ, ատամնաբույժ-ատամնաբուժական
բ) վիշտ-վշտալի, թույլ-թուլամորթ, ծնունդ-ծծնդական, հաշիվ-հաշվեհամար, արթուն-արթնանալ, հույն-հունական, տույժ-տուժել

3.Վերականգնիր տրված բառերի անհնչյունափոխ ձևերը՝

Ձնծաղիկ-ձյուն, թխահեր-թուխ, սառցահատ-սառույց, երգչախումբ-երգիչ, կիսել-կես, ըմպանակ-ըմպել, մեղվապահ-մեղու, հունական-հույն, կղզյակ-կղզի:

4.Դո՛ւրս գրիր այն բառերը, որոնցում կան հնչյունափոխված
արմատներ. վերականգնիր անհնչյունափոխ ձևերը։
Գրադարան, մայրուղի, կատվազգի, զարդանախշ, գլխապտույտ, խնձորենի,
լեզվաոճական, երկաթապատ, շինարարական, լուսանկար, գյուղամեջ, մայթեզր,
կուտակել, բառիմաստ, ջրապտույտ, տուֆակերտ, սրբապատկեր, ուղղաձիգ։

Գրադարան՝ գիր, կատվազգի՝ կատու, գլխապտույտ՝ գլուխ, լեզվաոճական՝ լեզու, լուսանկար՝ լույս, շինարարական՝ շեն, կուտակել՝ կույտ, շրջապտույտ՝ շուրջ, սրբապատկեր՝ սուրբ, ուղղաձիգ՝ ուղիղ:

Է(ե) ձայնավորի հնչյունափոխությունը

1.Համեմատիր դեմ-դիմաց գրված բառերը և ցույց տուր, թե հնչյունական ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել.

Հովհաննես-Հովհաննիսյան՝ ե-ն դարձել է ի

 անեծք-անիծել՝ ե-ն դարձել է ի

դեմ-դիմանկար՝ ե-ն դարձել է ի

վրեժ-վրիժառու՝ ե-ն դարձել է ի

վեպ-վիպասան՝ ե-ն դարձել է ի

2. Տրված բաղադրիչները միացնելով բառեր կազմիր, ուշադրություն դարձրու հնչյունափոխությանը: Օրինակ՝ կես+ա+դեմ-կիսադեմ

Ծաղիկ+ա+ձոր՝ Ծաղկաձոր, շեկ+ա+հեր՝ շիկահեր, վեմ+ա+փոր՝ վիմափոր, մեգ+ա+պատ՝ միգապատ, գես+աստղ՝ գիսաստղ, սեր+առատ՝ սիրառատ, հանդես+ություն՝ հանդիսություն, պատվեր+ա+տու՝ պատվիրատու, բնագետ+ություն՝ բնագիտություն, հրավեր+ա+տոմս՝ հրավիրատոմս:

3. Վեճ, նվեր, տեր, մեջ, գեր արմատներից 2-ական բառ կազմիր այնպես, որ տեղի ունենա հնչյունի փոփոխություն:

Վեճ- վիճաբանություն, վիճակահարույց

Նվեր-նվիրաբերություն, նվիրական

Տեր- Տիրամայր, տիրույթ

Մեջ-միջակ, միջուկ

Գեր-գիրուկ, գիրապարար

4. Հետևյալ բառերից փակագծերում տրված բառերի և մասնիկների օգնությամբ կազմիր նոր բառեր՝ ենթարկելով անհրաժեշտ հնչյունափոխության:

Գեր (անալ)- գիրանալ, կես (ատ)-կիսատ, հայրենասեր (ություն)-հայրենասիրություն, մեգ (ապատ)-միգապատ, էշ (ատեր)-իշատեր, պարտեզ (պան)-պարտիզպան, զեն (ակիր)-զինակիր, հրավեր (ատոմս)-հրավիրատոմս, էշ (այծյամ)-իշայծյամ, գրագետ (ություն)-գրագիտություն, տեր (անալ)-տիրանալ, վեպ (ագիր)-վիպագիր:

5. Գտիր հետևյալ բառերի հնչյունափոխված մասը և վերականգնիր անհնչյունափոխ ձևերը՝

Դիզել՝ դեզ, ե-ն դարձել է ի

Կիսամուշտակ՝ կես, ե-ն դարձել է ի

Վիպական՝ վեպ, ե-ն դարձել է ի

իջևանել՝ էջ, Է-ն դարձել է ի

պատվիրել՝ պատվեր, ե-ն դարձել է ի

սիրալիր՝ սեր, ե-ն դարձել է ի

իջվածք՝ էջ, է-ն դարձել է ի

տիրական՝ տեր, ե-ն դարձել է ի

սիզավետ՝ սեզ, ե-ն դարձել է ի

զինել՝ զեն, ե-ն դարձել է ի

ի ձայնավորի հնչյունափոխությունը

1.Համեմատիր դեմ-դիմաց գրված բառերը և ցույց տուր, թե հնչյունական ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել.

Սարգիս-Սարգսյան՝ ի-ն սղվել է,

միրգ-մրգատու՝ի-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

ջիղ-ջղային՝ ի-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

կաղին-կաղնի՝ ի-ն սղվել է

որդի-որդյակ՝ ի-ն դարձել է յ

կռիվ-կռվել՝ ի-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

խիղճ-խղճալ՝ ի-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

կծիկ-կծկել՝ ի-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

մահիճ-մահճակալ՝ ի-ն սղվել է

կոշիկ-կոշկեղեն՝ ի-ն դարձել է ե

նկարիչ-նկարչություն՝ ի-ն սղվել է

կղզի-կղզյակ՝ ի-ն դարձել է յ

2. Տրված բառերը տեղադրիր տրված շարքերում՝

ի-ն սղվել է (չի արտասանվում)- Մկրտչյան, վարչություն, վերջնական, դեղնավուն, գեղեցկանալ, փոթորկալի, մրրկածուփ, կնքել, վրձնահարված, նկարչական:

ի-ն դարձել է ը, որը չի գրվում- նարնջագույն, բժշկական, սկզբնակետ, սրտամորմոք, կարմրավուն:

Մկրտչյան, նարնջագույն, վարչություն, վերջնական, դեղնավուն, գեղեցկանալ, փոթորկալի, մրրկածուփ, բժշկական, սկզբնակետ, կնքել, վրձնահարված, նկարչական, սրտամորմոք, կարմրավուն:

3. Բառերը տեղադրիր համապատասխան շարքերում՝

որդյակ, քաղաքացիություն, տարեվերջ, աղավնյակ, ուղենիշ, գերություն, գերեվարել, հոգեբան, ոսկեթել, ոսկերիզ, փոշոտ, բարություն, բարեպաշտ, ուղեգորգ, թշնամանալ, փոշեծածկ, կենդանություն, կղզիանալ, այգեպան, տարեդարձ, որդեգրել:

Բառավերջի ի-ն

ա) Դարձել է ե- տարեվերջ, ուղենիշ, գերություն, գերեվարել, հոգեբան, ոսկեթել, բարեպաշտ, ուղեգորգ, փոշեծածկ, այգեպան, տարեդարձ, որդեգրել

բ) Ընկել է- փոշոտ, բարություն, թշնամանալ,  կենդանություն,

գ) դարձել է յ- որդյակ, աղավնյակ

դ) պահպանվել է-քաղաքացիություն, կղզիանալ

4.Հետևյալ բառերից փակագծերում տրված բառերի և մասնիկների օգնությամբ կազմիր նոր բառեր՝ ենթարկելով անհրաժեշտ հնչյունափոխության:

Թիվ (նշան)-թվանշան, գին(ցուցակ)-գնացուցակ, ուղի(գիր)-ուղեգիր, միս(գործ)-մսագործ, գարի(հաց)-գարեհաց, ծաղիկ(թերթ)-ծաղկաթերթ, դեղին(մորթ)-դեղնամորթ, խնդիր(գիրք)-խնդրագիրք, սիրտ(ցավ)-սրտացավ, բարի(կամ)-բարեկամ, այգի(պան)-այգեպան, հոգի(ակ)-հոգյակ, երկիր(բան)-երկրաբան:

ՈՒ ձայնավորի հնչյունափոխությունը

1.Համեմատիր դեմ-դիմաց գրված բառերը և ցույց տուր, թե հնչյունական ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել.

մուր-մրոտ՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

մեղու-մեղվաբույծ՝ ու-ն սղվել է

նուռ-նռնենի՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

առու-առվակ՝ ու-ն սղվել է

աղմուկ-աղմկել՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

սուր-սրամարտ՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

ծուխ-ծխախոտ՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

ածուխ-ածխահանք՝ ու-ն սղվել է

մասուր-մասրենի՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

բլուր-բլրակ՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

թթու-թթվաշ՝ ու-ն դարձել է գաղտնավանկ ը

ապուշ-ապշել՝ ու-ն սղվել է:

2. Տրված բառերից յուրաքանչյուրով 2-ական բառ կազմիր այնպես, որ տեղի ունենա հնչյունի փոփոխություն՝

Լուռ-լռակյաց, լռելայն

Սուտ-ստախոս, ստահոդ

Ջուր- ջրաղաց, ջրհոր

Հուր-հրեղեն, հուրհրատել

Մութ-մթնշաղ, մթնել

Ձուկ-ձկնատեսակ, ձկնկեղ

Տուն-տնտեսուհի, տնտեսել

Սուրբ-սրբապատկեր, սրբազան

3. Հետևյալ բառակապակցությունների դիմաց համապատասխան բառեր գրիր: Օրինակ՝ հրդեհ հանգցնող-հրշեջ

լուր բերող-լրաբեր, սուտ խոսող-ստախոս, ձուկ որսացող-ձկնորս, տունը պահող–տնապան, ծուխը տնից հեռացնող-ծխնելույզ, ջուր կրող-ջրկիր, հաճախ լուռ մնացող-լռակյաց, թթի ծառ-թթենի, լեզվի մասնագետ-լեզվաբան, ձվի ձև ունեցող-ձվաձև:

4. Վերականգնիր հետևյալ բառերի առաջին բաղադրիչի անհնչյունափոխ ձևը: Օրինակ՝ ծաղկաբույլ-ծաղիկ:

Մտամոլոր-միտ, վիրաբույժ-վեր, զինագործ-զեն, ըմպանակ-ըմպել, գրադարակ-գիր, երկնասույզ-երկիր, լծկան-լուծ, սրընթաց-սուր, կիսալուսին-կես, մրրկահույզ-մրրիկ, բուսաբան-բույս:

5. Շարքերից ընտրիր իմաստով մոտ բառերը՝

ա) ջրել, մթնել, գլխավորել, ամրանալ, խորհրդածել, ապշել

բ) զարմանալ, մտորել, խավարել, պնդանալ, ոռոգել, առաջնորդել

ջրել-ոռոգել,մթնել-խավարել, գլխավորել-առաջնորդել, ամրանալ-պնդանալ, խորհրդածել-մտորել, ապշել-զարմանալ

6. Որոշիր, թե ինչ հնչյունափոխության է ենթարկվել ու ձայնավորը հետևյալ բառերում, գրիր տրված օրինակի պես՝
Օրինակ՝ ցրտահար-ցուրտ (ու-ը)

գլխային-գլուխ, ու-ն սղվել է,

գարնանային-գարուն, ու-ն սղվել է

լեզվակ-լեզու, ու-ն սղվել է

ձվակեր-ձու, ու-ը

գնդաձև-գունդ, ու-ը

շնչավոր-շունչ, ու-ը

նռնենի-նուռ, ու-ը

խորհրդավոր-խորհուրդ, ու-ը

շրթնային-շուրթ, ու-ը

բրդատու-բուրդ, ու-ը

նրբագեղմ-նուրբ, ու-ը

ամրացնել-ամուր, ու-ն սղվել է

թթվել-թթու, ու-ն սղվել է

առվահան-առու, ու-ն սղվել է

կատվախաղ-կատու, ու-ն սղվել է

լծկան-լուծ, ու-ը

ձկներ-ձուկ, ու-ը:

7. Հետևյալ բառերից փակագծերում տրված բառերի և մասնիկների օգնությամբ կազմիր նոր բառեր՝ ենթարկելով անհրաժեշտ հնչյունափոխության:

կուրծք(վանդակ)-կրծքավանդակ, ջուր(աման)-ջրաման, շուրջ(գիծ)-շրջագիծ, միս(գործ)-մսագործ, ուրու(ական)-ուրվական, տունկ(արան)-տնկարան, մածուն(աման)-մածնաման, չու(ցուցակ)-չվացուցակ, սնունդ(մթերք)-սննդամթերք:

Գաղտնավանկի ը ձայնավորի հնչյունափոխությունը

1.Համեմատիր դեմ-դիմաց գրված բառերը և ցույց տուր, թե հնչյունական ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել՝

մեղր-Մեղրաձոր՝ը-ն սղվել է, մանր-մանրամասն՝ ը-ն սղվել է, համր-համրություն՝ ը-ն սղվել է, խառն-խառնիխուռն՝ ը-ն սղվել է, ազդր-ազդրամիս՝ ը-ն սղվել է, թանձր-թանձրանալ՝ ը-ն սղվել է:

2. Տրված բառերից յուրաքանչյուրով 1-2 բառ կազմիր այնպես, որ տեղի ունենա հնչյունի փոփոխություն՝

Աստղ-աստղալից, աստղագիտություն

Կարծր-կարծրացած, կարծրատիպ

Փոքր-փոքրամարմին, փոքրանալ

Կայսր-կայսրություն, կայսրական

Քաղցր-քաղցրահունչ, քայցրակեր

Յա, ույ երկհնչյունների հնչյունափոխությունը

1.Համեմատիր դեմ-դիմաց գրված բառերը և ցույց տուր, թե հնչյունական ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել՝

հավիտյան-հավիտենական՝յա-ե, սենյակ-սենեկազգեստ՝ յա-ե, առօրյա-առօրեակամ՝յա-ե, հնամյա-հնամենի՝յա-ե, պատանյա-պատանեկիկ՝յա-ե:

2. Տրված մասերը միացնելով բառեր կազմիր:

վայրկյան+ցույց-վարկենացույց, կատարյալ+ություն-կատարելություն, մատյան+գիր-մատենագիր, առաքյալ+ական-առաքելական, հեծյալ+զոր-հեծելազոր, ատյան+կալ-ատենակալ:

3. Հետևյալ բառերից 2-ական բառ կազմիր այնպես, որ ույ երկհնչյունը փոխվի ու-ի՝

Զրույց-զրուցակից, զրուցարան

Ցույց-ցուցասրահ, ցուցարար

Գույն-գունագեղ, գունատ

Հույս-հուսալքված, հուսահատվել

Հրապույր-հրապուրել, հրապուրված

Լույս-լուսաբեր, լուսաստղ

Բույր-բուրավետ, բուրաստան

4.Գտիր հետևյալ բառերի հնչյունափոխված մասը և վերականգնիր անհնչյունափոխ ձևերը՝

Լուսավոր-լույս, բուրաստան-բույր, բուսական-բույս, մատուցել-մատույց, զգուշություն-զգույշ, հուսալից-հույս, թունավոր-թույն, գունեղ-գույն, կապտություն-կապույտ, սառցարան-սառույց, համբուրել-համբույր, ողջունել-ողջույն, կուտակել-կույտ, կառուցում-կառույց, զեկուցում-զեկույց, անասնաբուծություն-բույծ:

5.Հետևյալ բառերից փակագծերում տրված բառերի և մասնիկների օգնությամբ կազմիր նոր բառեր՝ ենթարկելով անհրաժեշտ հնչյունափոխության:

կառույց(պատել)-կառուցապատել, բույս(բան)-բուսաբան, հույս(տու)-հուսատու, լույս(բեր)-լուսաբեր, զեկույց(գիր)-զեկուցագիր, հրապույր(իչ)-հրապուրիչ, գույն(վառ)-գունավառ, սառույց(պատ)-սառցապատ:

Կարկուտ,	ծանրոց	կարկտաբեր
Ճարպագունդ	շղթայազերծ	գնդասեղ
Արևմուտք	մտաբերել	Արևազօծ
Խնկածաղիկ	ասեղնագործ	ծաղկաշղթա
Մարդկային	օծանելիք	մանկամարդ
Գերակշռել	հրաշամանուկ	ծանրակշիռ

Աչալուրջ	ելնել	բեռնակիր
Շքահանդես	վեհապանծ	լրջմիտ
Իջվածք	բարի	բարեկարգ
Կարգավորում	բեռ	թուլամորթ
Մորթազերծ	մտավորական	վեհաշուք
Կրավորական	թույլ	ելևէջ

Սպիտակ ջրաշուշանը (ամերիկյան հնդիկների հեքիաթներից)

Վաղուց,  շատ  վաղուց,  երբ  դեռ  թմբուկները  պատերազմ  չէին  գուժել  հնդիկներին,  պրերիայի  եզրին  մի  գեղեցիկ  գյուղակ  կար։  Այնտեղ  տղամարդիկ  վաղ  առավոտյան  որսի  էին  գնում  և  երեկոյան  տուն  վերադառնում  հարուստ  պաշարով․  կանայք  ուտելիք  էին  պատրաստում,  կար  անում,  իսկ  երեխաները  արևածագից  մինչև  արևմուտ  խաղ  էին  անում։  Բոլորն  էլ  երջանիկ  էին  և  համերաշխ։

Ցերեկները  երկար  ժամանակ  Արևը  փայլում  էր  և  ժպտում  կարմրամորթների  դեմքերին,  անձրև  թափվում  էր  միայն  այն  ժամանակ,  երբ  պետք  էր  լինում  թարմացնել  ձորերի,  գետերի,  լճերի  ջրերը  և  զովացնել  ծառերն  ու  ծաղիկները:

Բայց  տեսեք,  թե  հետո  ինչ  պատահեց․

Աստղերը,  որ  փայլում  էին  ճամբարի  վերևում,  լսեցին  հնդիկների  մասին  և  որովհետև  նրանց  լույսը  շատ  էր  աղոտ  ու  երկիր  չէր  հասնում,  խնդրեցին  իրենց  առաջնորդին՝  Լուսնին,  որ  թույլ  տա  իրենց  իջնել  և  գյուղ  գնալ։

Գիշերային  երկնքի  առաջնորդին՝  Լուսինին,  դուր  չէր  գալիս,  որ  իր  մարդիկ՝  աստղերը,  թափառում  են  ամբողջ  գիշեր  և  վաղ  առավոտյան  անկողին  մտնում,  ինչպես  Առավոտյան  աստղը։  Երբ  այդպիսի  դեպք  էր  պատահում,  նա  ընդհարվում  էր  Արևի  հետ։  Բայց  այդ  գիշեր  նա  արտակարգ  լավ  տրամադրության  մեջ  էր  և  չմերժեց  նրանց  խնդրանքը։  Աստղերն  աշխույժ  ծիծաղելով  և  շատախոսելով  սկսեցին  պատրաստվել  ճամփորդելու  և  ուշք  չդարձրին  այն  խելացի  խորհուրդներին,  որ  Լուսինը  տվեց  իրենց։

―  Դուք  կարող  եք  գնալ  ուր  ուզում  եք,  բայց  զգուշացեք,  որ  հանկարծ  չիջնեք  գետնին։  Եթե  իջնեք  գետին,  դուք  այնտեղ  կմնաք  և  հաջորդ  օրը  Արևը  ձեզ  կայրի,  կսպանի,  որովհետև  նրա  ճառագայթները  ճակատագրական  են  մեզ  համար։

Աստղերը  գնացին։  Նրանց  բախտից  այդ  գիշեր  Լուսինը  կլոր  էր,  այլապես  կկորցնեին  ճանապարհը։  Վերջապես  հասան  հնդիկների  ճամբարը  և  սկսեցին  բոլոր  կողմերից  դիտել։  Հնդիկները  քնած  էին,  միայն  մի  փոքր  տղա,  որ  ապրում  էր  ճամբարի  ծայրին,  դեռ  արթուն  էր։  Տարօրինակ  շշնջոցներ  լսելով,  նա  լարեց  ուշադրությունը  և  իր  վրանի  տանիքի  լուսամուտից  դուրս  նայեց։  Մի  պահ  նրա  սիրտը  կանգ  առավ  տեսածից․  Ինչքա՜ն  շատ  աստղեր  կան  և  ինչքա՜ն  մոտիկ։  Նա  իսկույն  մագլցեց  վեր,  դեպի  վրանի  ծայրը  և  սյունը  շարժեց,  որ  լավ  տեսնի։  Սյունը  դեմ  առավ  ինչ  որ  բանի  և  շրը՜մփ,  վայր  ընկավ։  Աստղը  ցածրից  էր  անցնում,  ուղիղ  վրանի  վրայից,  այդ  պատճառով  ընկավ  գետին  և  իսկույն  դարձավ  մի  գեղեցիկ,  ողբացող  աղջիկ։

―  Տես,  թե  ի՜նչ  արիր,―  հանդիմանեց  նա  տղային,―  ես  այլևս  չեմ  կարող  իմ  քույրերի  հետ  վերադառնալ  և  հենց  որ  լույսը  բացվի,  Արևի  ճառագայթները  կգտնեն  ինձ,  և  ես  կմեռնեմ։

Տղան  ապշահար  նայում  էր  նրան։  Այդ  ընթացքում  աստղերն  արդեն  հասկացել  էին,  թե  ինչ  է  տեղի  ունեցել  և  խուճապահար  ետ  էին  թռչում,  գիտակցելով,  որ  անկարող  են  օգնել  իրենց  տարաբախտ  քրոջը։

Արցունքները  առատորեն  հոսում  էին  սիրուն  աղջկա  աչքերից։  Տղան  խղճահարվեց։

―  Ես  քեզ  կօգնեմ,―  ասաց  նա,―  ցերեկը,  երբ  Արևը  դուրս  գա,  ես  քեզ  կթաքցնեմ  իմ  վրանում  և  նա  չի  կարողանա  քեզ    գտնել։  Բայց  հետո՞  ինչ  կանենք։

―  Եթե  ես  կարողանամ  իմ  գոյությունը  պահպանել  ցերեկը,  երեկոյան  կդառնամ  ծաղիկ  և  կգնամ  կապրեմ  մի  բարձր  ժայռի  կատարին,  որտեղից  կկարողանամ  նայել  ձեր  ժողովրդին,  որովհետև  ինձ  դուր  է  եկել  ձեր  կյանքը։

Նրանք  վարվեցին  այնպես,  ինչպես  որոշել  էին։  Տղան  ամբողջ  օրը  տանը  մնաց  և  ջանք  չխնայեց,  որ  ամենաթույլ  և  ամենահետաքրքրասեր  ճառագայթն  անգամ  հանկարծ  չթափանցի  վրանի  ներսը։  Հենց  որ  օրը  վերջացավ,  աղջիկն  իսկույն  թռավ  ծխնելույզի  օդանցքից  և  շտապեց  տեղ  գտնել  բարձր  ժայռի  վրա,  և  նրա  կատարին  հաջորդ  օրն  անմիջապես  մի  գեղեցիկ  սպիտակ  վարդ  բուսնեց։

Բոլոր  հնդիկները  հիանում  էին,  երբ  տեսնում  էին  գեղեցիկ  ծաղիկը,  միայն  տղային  էր  հայտնի,  որ  դա  այն  փոքրիկ  աստղն  է,  որին  նա  պահեց  իր  վրանում  և  պահպանեց  Արևի  սպանիչ  ճառագայթներից։

Շուտով  աղջիկը  ձանձրացավ  մենակությունից:  Թեև  նա  գյուղին  նայում  էր  հեռվից  և  տեսնում  ճամբարի  կյանքը,  բայց  ոչ  ոք  չէր  կարող  մագլցել  ժայռը  և  զրուցել  նրա  հետ։  Երբեմն-երբեմն  նրան  ընկերակցում  էին  այն  թռչունները,  որոնց  բույնը  այդ  կողմերում  էր։

Այսպես,  նրա  մոտ  զրուցելու  եկավ  մի  փոքրիկ  ցախսարեկ։

―  Ես  այնպես  մենակ  եմ  այստեղ,―  գանգատվեց  սպիտակ  վարդը,―  կարոտ  եմ  մարդկային  ընկերակցության։  Եթե  կարողանայի  պրերիայում  ապրել,  շատ  լավ  կլիներ։

―  Եթե  այդ  է  ցանկությունդ,  ես  կարող  եմ  օգնել,―  պատասխանեց  փոքրիկ  թռչնակը,―  միայն  մի  փոքր  թեքիր  գլուխդ,  որ  քեզ  կտուցովս  վերցնեմ։

Վարդը  հնազանդ  թեքեց  գլուխը.  ցախսարեկը  կտուցով  վերցրեց  նրան  և  դեպի  պրերիա  թռավ։

Պրերիայում  կյանքն  ավելի  ուրախ  էր։  Հնդիկները,  ինչպես  և  զանազան  կենդանիներ,  այցելում  էին  սպիտակ  վարդին։  Բայց  մի  օր  հանկարծ  առավոտյան  վաղ  սարսափելի  ձայներ  լսվեցին։

―  Շտապե՜ք,  շտապե՜ք,―  գոռում  էին  այս  ու  այն  կողմից,―  պետք  է  թաքնվել,  գոմեշի  նախիրն  է  գալիս։

Բոլորը  վազեցին  և  թաքնվեցին՝  ով  որտեղ  կարող  էր։  Շուտով  հորիզոնում  փոշու  հսկայական  ամպ  հայտնվեց,  որը  աստիճանաբար  ավելի  ու  ավելի  մոտեցավ։  Սպիտակ  վարդը  ահաբեկված  գլուխը  թաքցրեց  տերևների  մեջ,  որոնք  սարսափից  լայնացել  էին։  Նախիրն  անցավ  մրրիկի  պես։  Հազարավոր  սմբակներ  այնպիսի  աղմուկ  էին  բարձրացրել,  որ  կարծես  ամպրոպ  ճայթեց։

Երբ  վերջապես  ամեն  ինչ  խաղաղվեց,  սպիտակ  վարդը  գաղտագողի  դուրս  նայեց  տերևների  արանքից։  Պրերիան  բոլորովին  ամայի  էր  դարձել,  և  կյանքի  նշույլ  անգամ  չկար։

―  Ես  չեմ  կարող  այստեղ  մնալ  և  այսքան  փորձություններ  տանել,―  ասաց  աստղն  ինքն  իրեն,―  ավելի  լավ  է՝  տեղափոխվեմ  լճի  վրա  և  այնտեղ  ապրեմ։

Նա  պոկվեց  գետնից  և  շատ  չանցած  ներքևում  երևաց  փայլող  լճի  մակերեսը։  Նա  ցած  իջավ  և  մակույկի  նման  հանդարտ  սահեց  լճի  վրայով։

Հաջորդ  օրը  վաղ  առավոտյան,  երբ  հնդիկները  անցնում  էին  լճի  մոտով,  զարմանքով  նկատեցին,  որ  ջրի  երեսին  սպիտակ  ծաղիկներ  կան։

―  Գիշերային  աստղերը  ծաղիկներ  են  թողել,―  ասացին  երեխաները,  բայց  խելահաս  մարդիկ  թափահարեցին  գլուխները  և  ասացին,  որ  դա  սպիտակ  աստղն  է  իջել  մեզ  մոտ։  Նրանք  ճիշտ  էին։

Այդ  օրվանից  աստղն  ապրում  է լճի  վրա  սպիտակ  ջրաշուշանի  տեսքով,  և  հնդիկները    Սպիտակ ծաղիկ  են կոչում  նրան։

Կարդացե՛ք ստեղծագործությունը և  կատարե՛ք առաջադրանքները.

ա) Ո՞րն է հեքիաթի  արժանիքը (արժանիքները): Ընտրե՛ք տարբերակներից մեկը (մի քանիսը) և հիմնավորե՛ք։ Որոնք որ չեք ընտրում, հիմնավորե՛ք՝ ինչո՛ւ չեք ընտրում։

• Սյուժեն հետաքրքիր է։
• Սյուժեն հետաքրքիր էր
• Պատկերավորման միջոցները շատ են։
• տեքստը շատ գեղեցիկ ու պատկերավոր էր որովհետև կային նկարագրող բաղադրիչներ:
• Արտահայտված գաղափարը հետաքրքիր է։
• հեքիաթի միտքը շատ կարևոր է: Մարդիկ հաճախ չեն գնահատում այն ինչ ունեն
• Պատմելու ոճը հետաքրքիր է
• իմ կարծիքով  չէր տարբերվում իր ոճով
• Հեքիաթի կերպարները ամբողջական են և համոզիչ։
• հետաքրքիր էին կերպարները:
• Հեքիաթում տեղեկատվություն կա հնդկացիների կյանքից։
• հնդկացիներն ապրում էին իրենց սովորական կենցաղով, և սա  բնորոշ է բոլորին
• Հերոսները անձնավորված են, և դա հետաքրքիր է դարձնում հեքիաթը։
• հեքիաթը շատ ավելի հետաքրքիր է դառնում, երբ հերոսներն լինում են անձնավորված ։

բ) Սա պատմություն էր ջրաշուշանի մասին։ Օգտագործելով պատկերավորման միջոցներ՝  մի այլ պատմությո՛ւն հորինեք բնության որևէ երևույթի, ծառի, ծաղկի, կենդանու, թռչունի կամ  ինչի մասին ուզում եք։