Author: Gammer Markarian

Ժողովրդավարությունը ժողովրդի կամքով ձևավորվող և նրա շահերը պաշտպանող իշխանության համակարգ է: Ժողովրդավարությունը հունարեն «դեմոկրատիա» (կազմված է «դեմոս»՝  ժողովուրդ, և «կրատոս»՝  իշխանություն, բառերից) հասկացության հայերեն համարժեքն է: Քաղաքակիրթ երկրներում ժողովրդավարությունն իշխանության իրականացման ամենատարածված ձևն է: Հանրապետության կամ իշխանության տերը ժողովուրդն է, որը որոշակի ժամկետով ընտրում է իր ներկայացուցիչներին՝ երկիրը կառավարելու համար: Ժողովուրդն իրեն պատկանող իշխանությունն իրականացնում է 2 ձևով՝ անմիջապես ինքը (անմիջական ժողովրդաիշխանություն) և իր ընտրած պետական մարմինների կամ պաշտոնատար անձանց միջոցով (ներկայացուցչական ժողովրդաիշխանություն): 

Հայաստանում ժողովրդավարությունը երկար տարիներ ընդունված և հասկացված չի եղել կառավարման ոլորտում, դա կլիներ՝ թե՛ աշխատավայրում, թե՛ իշխանական մարմիններում: Իմ կարծիքով խնդիրը կայանում է նրանում, որ Հայաստանը երկար տարիներ եղել է ԽՍՀՄ-ի կազմում, որտեղ «ժողովրդավարություն» ասվածը չի եղել: Երկար ժամանակ հասարակությունը չի իմացել, որ ինքը դեր ունի երկրի կառավարման մեջ և այդպիսով ժողովուրդը կիլոմետրերով հեռու է գտնվել իր Հայրենիքին վերաբերող քաղաքական հարցերից և որոշումներից, ընդհուպ մինչև ընտրությունները եղել են խիստ ձևական (տատիկիս խոսքերով): Ստորև ներկայացնում եմ մի նկար, որտեղ ներկված են ժողովրդավարության մակարդակներն ըստ երկրների և տարածաշրջանների:

Այսօր Հայաստանը գտնվում է ճգնաժամային ծանր փուլում՝ COVID-19-ի և պատերազմի պատճառով: Ժողորդի հիմնական մասը պատերազմի նման ավարտի չէր սպասում, և դրա համար մեղադրում է իշխանությանը, որին հենց ինքն է ընտրել: Որքան էլ խոսենք ու ասենք, միևնույն է այսօրվա մեծահասակների մոտ՝ 30-70 տարեկանների մոտ ազատ, գաղափարական մտածելակերպ չկա, իսկ այսօրվա հասարակության «մտածող» զանգվածը նրանք են: Եթե դեռ ժողովուրդը չունի նման մտածելակերպ՝ չի կարող ժողովրդավարությունը հասկանալ, իմանալ իր իրավունքների և պարտականությունների մասին, և չի էլ կարող դեր ունենալ իր Հայրենիքի ապագայի հետ կապված կարևոր որոշումներում:

Որքան էլ, որ ժողովրդավարությունն անկում է ապրում ամբողջ աշխարհում, միևնույն է՝ մենք հայերս պետք է աշխատենք նրա վրա, որպիսի հենց մենք, առանց որևէ երկրորդ կամ երրորդ անձի, մեկ ամբողջական, հավաքական լինելով ստեղծենք ժողովրդավարական երկիր:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1

. Լրացնել բաց թողած տառերը և երկհնչյունները.

Ուղևոր, խորազնին, տարորոշել, ընդդիմանալ, ապուխտ, անզուգական, միջօրե, միլիարդ, հանրօգուտ, վերելք:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Վերականգնել տրված բառերի անհնչյունափոխ արմատները․ (օրինակ՝ լուսաբաց-լույս).

հանգուցավոր—հանգույց
հորեղբայր—հայր
երեսնամյա—-երեսուն
ատենակալ–ատյան
իշուկ—-էշ
ուղղաձիգ—-ուղիղ
 հրապուրիչ—հրապույր
 հուզառատ—-հույզ
 գինեվետ—-գինի
 ածխահատ—ածուխ

 ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Տրված բառերն ըստ անհրաժեշտության գրել միասին, անջատ կամ գծիկով.

 Մերձ(քաղաքային)—-մերձքաղաքային
 տարե(վերջ)—-տարեվերջ
 լեփ(լեցուն)—-լեփ-լեցուն
 հարավ(արևմտյան)—-հարավարևմտյան
 հարյուր(քսանչորս)—-հարյուր քսանչորս
 տեսակ(տեսակ)—-տեսակ-տեսակ
 հայերեն(ֆրանսերեն)—–հայերեն-ֆրանսերեն

 Ի(զեն)—–ի զեն
 ծովից(ծով)—– ծովից ծով
 ըստ (ամենայնի)  —–ըստ ամենայնի

 ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Կետադրել.

Անդնդախոր կիրճում լսվում է Դեբեդի շառաչյունը՝ միօրինակ ու թախծալի: Գետի ափին ուղղաձիգ բարձրանում են պղնձագույն ժայռերը ՝ լերկ, սրածայր գագաթներով: Երբ հայացքդ գցում ես այդ քարաժայռերին, անսովոր սարսուռ ես զգում: Թվում է, թե ուր որ է կփլվեն դրանք և ահավոր բարձունքից կթափվեն ձորը՝ իրենց փլատակների տակ ծածկելով ամեն ինչ: Խիտ, անանցանելի ու խավարչտին անտառներ կան այնտեղ: Ամեն քայլափոխում հանդիպում են երկու լայնատերև թխկիներ, երկարակյաց ընկուզենիներ, որոնց սաղարթները մեղմորեն օրորվում են քամուց՝ անտառը լցնելով հուժկու շառաչյունով:

Առաջադրանք 5․Յուրաքանչյուր շարքում գտնե՛լ ածանցավոր բայը։
1. որոնել, թոշնել, տոնել, իջնել
2. զբոսնել, հայտնել, տեսնել, ձոնել
3. օթևանել, հորինել, հիմնել, ելնել
4. հասնել, մթնել, մեկնել, դեղնել
5. զանազանել, խթանել, անվանել, հագնել
6. ճանաչել, զեղչել, փախչել, կանչել
7. թռչել, շնչել, գոչել, հնչել
8. կոչել, կորչել, շառաչել, կանաչել
9. եզրապատել, կոտրատել, ընդհատել, վանկատել
10.կարոտել, կավճոտել, ցատկոտել, փոշոտել

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6․ Ո՞ր  շարքի բառերն են իրար հոմանիշ․

1. շուրջկալ, ճղակում, շրջափակում, բնկալ

2. ցամաք, անջրդի, ջրազուրկ, խորշակ

3. ոստան, մայրաքաղաք, գահանիստ, թագավորանիստ

4. պայազատ, թագաժառանգ, իշխանազն, սեպուհ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7․Վերականգնել հետևյալ բառերի առաջին  անհնչյունափոխ  ձևերը.

Ռմբակոծել-ռումբ,

Սրճարան-սուրճ 

Կնքել-կնիք

Մտամոլոր-միտ

Վիրաբույժ-վեր

Զինագործ-զեն

Ըմպանակ-ումպ

Գրադարան-գիր 

Ընչաքաղց-ինչ

 Կապտավուն-կապույտ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8․Ընդգծիր այն բառերը, որոնցում կա-ակվերջածանցը․
Մահակ, սոխակ, գնդակ, բանակ, գիտակ, գրտնակ, բռնակ, կատակ, թիակ, հատակ, սահնակ, վահանակ, գնդակ:

–որդ վերջածանցը․
Հինգերորդ, անձրևորդ, դիտորդ, որսորդ, չորրորդ, առաջնորդ,վարորդ, գնորդ։

-ուկ վերջածանցը:
Բազուկ, մժղուկ, ձագուկ, մանուկ, բամբուկ, թզուկ, տաղտուկ,հորթուկ, քերուկ։

–գին վերջածանցը․
Էժանագին, գլխագին, ուժգին, ցավագին, փրկագին, սրտագին,թախանձագին,թանկագին:
–եղ վերջածանցը․ Ասեղ, զորեղ, տաշեղ, գունեղ, մարմնեղ, պղպեղ, համեղ,տունուտեղ։

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9․Բառաշարքում առանձնացնել հոմանիշ բառերի վեց զույգ:

ա) Գոտեմարտիկ- ըմբիշ

Բերկրանք- հրճվանք

Դշխո- թագուհի

Գորով- խանդաղատանք

սեթևեթանք- նազանք

երաշխիք- գրավական

բ) Արահետ- շավիղ

 երասան- սանձ

անրջանք- երազանք

 հարգանք- ակնածանք

դրախտ- եդեմ

աղջամուղջ-իրիկնաշաղ

Ժողովրդավարությունը ժողովրդի կամքով ձևավորվող և նրա շահերը պաշտպանող իշխանության համակարգ է: Ժողովրդավարությունը հունարեն «դեմոկրատիա» (կազմված է «դեմոս»՝  ժողովուրդ, և «կրատոս»՝  իշխանություն, բառերից) հասկացության հայերեն համարժեքն է: Քաղաքակիրթ երկրներում ժողովրդավարությունն իշխանության իրականացման ամենատարածված ձևն է: Հանրապետության կամ իշխանության տերը ժողովուրդն է, որը որոշակի ժամկետով ընտրում է իր ներկայացուցիչներին՝ երկիրը կառավարելու համար: Ժողովուրդն իրեն պատկանող իշխանությունն իրականացնում է 2 ձևով՝ անմիջապես ինքը (անմիջական ժողովրդաիշխանություն) և իր ընտրած պետական մարմինների կամ պաշտոնատար անձանց միջոցով (ներկայացուցչական ժողովրդաիշխանություն): 

Հայաստանում ժողովրդավարությունը երկար տարիներ ընդունված և հասկացված չի եղել կառավարման ոլորտում, դա կլիներ՝ թե՛ աշխատավայրում, թե՛ իշխանական մարմիններում: Իմ կարծիքով խնդիրը կայանում է նրանում, որ Հայաստանը երկար տարիներ եղել է ԽՍՀՄ-ի կազմում, որտեղ «ժողովրդավարություն» ասվածը չի եղել: Երկար ժամանակ հասարակությունը չի իմացել, որ ինքը դեր ունի երկրի կառավարման մեջ և այդպիսով ժողովուրդը կիլոմետրերով հեռու է գտնվել իր Հայրենիքին վերաբերող քաղաքական հարցերից և որոշումներից, ընդհուպ մինչև ընտրությունները եղել են խիստ ձևական (տատիկիս խոսքերով): Ստորև ներկայացնում եմ մի նկար, որտեղ ներկված են ժողովրդավարության մակարդակներն ըստ երկրների և տարածաշրջանների:

Ռուսական կայսրության կործանումից և Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո բավականին բարդ հարաբերություններ ստեղծվեցին Ռուսաստանի հետ։Ռուսաստանի հարավային և արևելյան շրջաններում ստեղծվեցին մի շարք ոչ խորհրդային պետական կազմավորումներ Կուբանի, Թերեքի, Դոնի, Ղրիմի, Սիբիրի և այլն։ Սրանց ղեկավարում էին նախկին ցարական գեներալներ։Նորանկախ Հայաստանի կառավարությունը ի սկզբանե չկարողացավ նորմալ հարաբերություններ հաստատել «կարմիրների» Խորհրդային Ռուսաստանի հետ, թեև այդ ուղղությամբ որոշ փորձեր արվեցին։ Դրա հիմնական պատճառն այն էր, որ Հայաստանի իշխանությունները չէին ընդունում խորհրդային վարչաձևը։Հայաստանը նյութական որոշակի օգնություն ստացավ ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների ու հատկապես գեներալ Ա. Դենիկինի գլխավորած Հյուսիսային Կովկասի կառավարությունից ։

Լաբորատորիայում ջրածին ստանալու ենք տեղակալման ռեակցիայով: Ակտիվ մետաղների՝ ցինկի(Zn) մագնեզիումի(Mg), ալյումինի (Al) և աղաթթվի (HCl) ազդեցությամբ:

Zn+HCl→ZnCl₂+H₂↑

Mg+2HCl→ZnCl₂+H₂↑

2Al+6HCl→2ZnCl₂+3H₂↑

2H₂+O₂→2H₂O+Q

Այյման, միացման, ջերմանջատիչ ռեակցիա է և օքսիդավերականգման: Այրման ռ

Ամպերաչափի «+» սեղմակը անհրաժեշտ է միացնել այն հաղորդալարի հետ, որը գալիս է հոսանքի աղբյուրի դրական բևեռից, իսկ «−» նշանով սեղմակը՝ այն հաղորդալարի հետ, որը գալիս է բացասական բևեռից:

I=q/t,  Միավորների միջազգային համակարգում հոսանքի ուժի միավորը կոչվում է ամպեր(Ա), ի պատիվ ֆրանսիացի ֆիզիկոս Անդրե Ամպերի

Թեմատիկ հարցեր և խնդիրներ

1․ Որքա՞ն է նկարում պատկերված ամպերաչափի չափման սահմանը: 

Պատասխան՝ 100Ա:

2․ Հաշվեք կայծակի տևողությունը, եթե 18000Ա հոսանքի ուժի դեպքում կայծակի խողովակի ընդլայնական հատույթով անցնում է 40 Կլ լիցք:

I=q/t, հետևաբար 18000Ա=40Կլ/t=> t=40Կլ/18000Ա, t=0,002

Պատասխան՝ 0,002վ:

3․ Որոշեք էլեկտրական սարքում հոսանքի ուժը, եթե 5 րոպեում նրանով անցել է 400 Կլ լիցք:

I=q/t, հետևաբար I=400Կլ/5ր,=> I=80

Պատասխան՝ 80Ա:

4․ Որքա՞ն ժամանակում շիկացման թելիկով կտեղափոխվի 48 Կլ լիցք, եթե հոսանքի ուժը նրանում 1.5 Ա է:

I=q/t, հետևաբար 1.5Ա=48Կլ/t,=> t=48Կլ/1.5Ա, t=32

Պատասխան՝ 32վ:

5․ Ի՞նչ սարքերից է կազմված նկարում պատկերված էլեկտրական շղթան:

Նկարում կա պատկերված էլեկտրական շղթան կազմված է ամպերաչափից, մարտկոցից և սպառիչից:

6․ 40 վայրկյանում քանի՞ էլեկտրոն կանցնի վոլֆրամե հաղորդալարի լայնական հատույթով, եթե նրանում հոսանքի ուժը 4.8 Ա է:

I=q/t, հետևաբար 4.8Ա=q/40վ,=> q=4.8Ա*40վ, q=192Կլ

Պատասխան՝ 192Կլ

Լարումը  ցույց է տալիս տվյալ տեղամասով 1Կլ լիցք անցնելիս էլեկտրական դաշտի կատարած աշխատանքը:

Լարումը սկալյար ֆիզիկական մեծություն է, որը հավասար է դաշտի կատարած աշխատանքի  հարաբերությանը հաղորդչով տեղափոխված լիցքի քանակին: U

Էլեկտրական հոսանքի նկատմամբ հաղորդչի հակազդեցությունը բնութագրող ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է հաղորդչի էլեկտրական դիմադրություն և նշանակվում  R տառով:

Անփոփոխ դիմադրության դեպքում տեղամասով անցնող հոսանքի ուժն ուղիղ համեմատական է լարմանը:

Թեմատիկ հարցեր

1․Ի՞նչ աշխատանք է կատարվում, երբ 220 Վ լարման ցանցին միացված  էլեկտրական լամպի պարույրով անցնում է 4 Կլ լիցք:

U=A/q, ապա 220=A/4,=> A=880

Պատասխան՝ 880Ջ:

2․Ինչի՞ է հավասար լարումը էլեկտրական ջերմատաքացուցիչի վրա, եթե դրանով 40 Կլ լիցք անցնելիս կատարվում է 1600 Ջ աշխատանք:

U=A/q, հետևաբար U=1600/40, U=40

Պատասխան՝ 40Վ:

3․ Փորձարարը պետք է չափի էլեկտրական լարումը ջերմատաքաչուցիչի ծայրերին: Ո՞ր դեպքում է նա ճիշտ միացրել վոլտաչափը շղթային:

Պատասխան՝ գ., քանի որ Վոլտաչափի սեղմակները միացվում են էլեկտրական շղթայի այն կետերին, որոնց միջև անհրաժեշտ է չափել լարումը՝ չափվող տեղամասին զուգահեռ։

4․Որոշեք Երևանից Գորիս  ձգվող 12 մմ² լայնական հատույթի մակերես ունեցող երկաթե հաղորդալարի դիմադրությունը, եթե այդ քաղաքների միջև հեռավորությունը 240 կմ է: Երկաթի տեսակարար դիմադրությունը 0.1 Օմ·մմ²/մ է:

• S=12մմ²=
• L=240կմ=240*1000=240000մ
• p=0,1 Օմ*մմ²/մ
• R-?

Լուծում՝

• R=ρxl/S
• R=0,1Օմx240000մ/12մմ²=2000Օմ

Պատասխան՝ 2000Օմ:

5․Ինչի՞ է հավասար 620 Օմ դիմադրություն ունեցող պարույրով անցնող հոսանքի ուժը, եթե նրա ծայրերում կիրառված լարումը 12 Վ է:

Ըստ բանաձևի I=U/R լինում է՝ I=12/620, I=0,02Ա:

Պատասխան՝ I=0,02Ա:

Ռուսական կայսրության կործանումից և Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո բավականին բարդ հարաբերություններ ստեղծվեցին Ռուսաստանի հետ։ 1917թ. Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանում փաստորեն առաջացել էին երկու հակադիր ուժեր, որոնք քաղաքացիական կռիվներ էին մղում իրար դեմ։ Դրանցից մեկը Խորհրդային Ռուսաստանն էր։ Նա պայքարում էր խորհրդային սոցիալիստական կարգերը ամբողջ Ռուսաստանում հաստատելու համար։ Խորհրդային Ռուսաստանին այլ կերպ կոչում էին «կարմիրներ»։ Մյուս կողմը հին բուրժուական համարվող կարգերի պահպանման կողմնակից ուժերն էին, որոնք չէին ընդունում բոլշևիկյան կարգերը։ Սրանց էլ կոչում էին «սպիտակներ»։ Ռուսաստանի հարավային և արևելյան շրջաններում ստեղծվեցին մի շարք ոչ խորհրդային պետական կազմավորումներ Կուբանի, Թերեքի, Դոնի, Ղրիմի, Սիբիրի և այլն։ Սրանց ղեկավարում էին նախկին ցարական գեներալներ։